Voor het eerst meer ouderen dan jongeren: waarom dignity in downsizing nu cruciaal is

Voor het eerst telt Nederland meer ouderen dan jongeren. Wie om zich heen kijkt, merkt het al in de straat, bij de huisarts, in de supermarkt. En terwijl het aantal ouderen groeit, blijft het aantal passende woningen sterk achter. Veel lezers van NU.nl vragen zich terecht af: waar moeten al die ouderen straks wonen, zonder aan waardigheid in te leveren?

De feiten: een grote en urgente opgave

Volgens recente publicaties zijn er in Nederland ongeveer 451.000 mensen op zoek naar een woning, terwijl er maar circa 50.000 woningen beschikbaar zijn. Het tekort ligt daarmee rond de 400.000 woningen. Een relatief klein deel van de woningzoekers zijn starters, een belangrijk deel bestaat uit mensen die al een woning hebben, maar niet goed passen bij hun levensfase.

De landelijke ambitie is fors: tussen 2022 en 2030 moeten er ongeveer 981.000 woningen bij komen, waarvan een derde geschikt voor ouderen. Omgerekend betekent dat zo’n 33.000 extra ouderenwoningen per jaar. In werkelijkheid kwamen er recent slechts enkele duizenden bij. De kloof tussen ambitie en realiteit is dus groot.

Knarrenhofjes zijn mooi, maar niet het enige antwoord

Knarrenhofjes zijn een inspirerend antwoord op die opgave. Het idee is eenvoudig en aantrekkelijk: mensen vanaf ongeveer 55 jaar wonen in aangepaste woningen rondom een hof, met gemeenschappelijke ruimtes en tuinen, en met veel aandacht voor onderlinge betrokkenheid. Dat sluit naadloos aan bij de behoefte aan contact, veiligheid en een menselijke schaal.

De populariteit is enorm: naar schatting tienduizenden mensen staan ingeschreven voor dit soort woonvormen. Tegelijkertijd kost het ontwikkelen van dit soort projecten tijd, omdat ze te maken hebben met grondposities, regelgeving, financiering en het organiseren van een gemeenschap. Bovendien worden hofconcepten inmiddels niet alleen in nieuwbouw, maar ook in bestaande panden toegepast, een belangrijke ontwikkeling, omdat daarmee de bestaande voorraad beter wordt benut.

Dignity in downsizing: kleiner zonder inleveren op eigenwaarde

De kernvraag is volgens mij niet alleen: “Krijgen we genoeg ouderenwoningen erbij?” maar vooral: “Hoe zorgen we dat kleiner wonen niet voelt als een stap terug?” Daar komt het idee van dignity in downsizing om de hoek kijken.

Dignity in downsizing betekent dat een verhuizing naar een kleinere, beter passende woning recht doet aan iemands levensverhaal, autonomie en identiteit. Een geschikte ouderenwoning is niet alleen gelijkvloers, met brede deuren en een veilige badkamer, maar ook ingebed in een omgeving met zorg, voorzieningen en sociale aansluiting , denk aan de beroemde “drie A’s”: arts, apotheek en Albert Heijn binnen bereik.

Waarom herontwikkeling van bestaande bouw onmisbaar is

Nieuwbouw, inclusief Knarrenhofjes, is belangrijk, maar niet voldoende om het tekort weg te werken. Zelfs als alle plannen gerealiseerd worden, blijft er lang sprake van schaarste. Daarom is het logisch om veel meer te doen met wat er al staat: herontwikkeling van bestaande gebouwen én het slim programmeren van solitaire locaties.

Herontwikkeling biedt drie grote kansen:

• De fysieke en juridische basis (gebouw, bestemming, infrastructuur) is er vaak al, waardoor de doorlooptijd korter kan zijn dan bij nieuwbouw op een lege kavel;

• Je kunt hofachtige kwaliteiten, kleinschaligheid, sociale nabijheid, gedeelde ruimtes, ook in bestaande panden organiseren, door clustervorming, gemeenschappelijke ruimten en goed ontworpen buitenruimtes;

• Ouderen blijven vaak in of nabij hun vertrouwde buurt, met bestaande netwerken en voorzieningen. Dat maakt de stap naar kleiner emotioneel en praktisch veel beter behapbaar.

In die zin ligt dignity in downsizing niet alleen in een nieuw hofje aan de rand van de stad, maar juist ook in een zorgvuldig heringericht portiek, een getransformeerde school of een bestaande flat waar een duidelijke cluster seniorenwoningen ontstaat.

Verhuizingsbereidheid: van begrip naar begeleiding

Onderzoek laat zien dat ongeveer 40 procent van de senioren aangeeft open te staan voor een verhuizing naar een beter passende woning, maar dat het grootste deel in de praktijk niet daadwerkelijk verhuist. De wens en de werkelijkheid vallen nog ver uit elkaar.

De redenen zijn begrijpelijk: mensen zijn gehecht aan hun buurt, hun woning en hun ritme. Tussen 65 en 80 jaar is de verhuisbereidheid vaak laag; pas op hogere leeftijd, als gezondheidsklachten toenemen en traplopen moeilijker wordt, groeit de urgentie om te verhuizen, maar dan is er vaak geen passende woning beschikbaar op het moment dat die nodig is.

Juist daarom zijn zachte, positieve prikkels zo belangrijk: verhuiscoaches die meedenken, alternatieven concreet maken en begeleid verhuizen; corporaties die soms de oude huur aanhouden bij een nieuwe, passende woning; en financiële instrumenten die de stap naar een andere koopwoning haalbaar maken. In landen waar vooral op “straffen” wordt gestuurd, zoals de ‘bedroom tax’ in het Verenigd Koninkrijk, blijkt de weerstand groot, en dat is begrijpelijk.

Van beleid naar praktijk: combineren in plaats van kiezen

Wanneer experts zeggen dat er “geclusterd wonen” en meer hofjes nodig zijn, hebben ze gelijk, maar het beeld is niet compleet als we doen alsof dat de enige route is. De cijfers laten zien dat de opgave te groot is om op één concept te leunen.

De beweging die nodig is, bestaat uit drie sporen:

• Nieuwbouw van passende ouderenwoningen, waaronder Knarrenhofjes en andere vormen van geclusterd wonen;

• Herontwikkeling en transformatie van bestaande gebouwen, waarin hoflogica (gemeenschappelijkheid, overzicht, nabijheid) zoveel mogelijk wordt geïntegreerd;

• Gerichte ondersteuning van ouderen bij de stap naar kleiner wonen, zodat ze tijdig kunnen verhuizen en de doorstroming op gang komt. 

• Dignity in downsizing vormt in al deze sporen de toetssteen: draagt deze woning, deze buurt, dit project concreet bij aan waardig ouder worden?

Zo wordt duidelijk: waardig oud worden is veel meer dan van woning wisselen. Het vraagt om doordachte concepten, slimme herontwikkeling en respectvolle begeleiding bij een van de meest ingrijpende verhuizingen in een mensenleven.

Bron:

Deze blog is geïnspireerd door recente berichtgeving en onderzoek over woningmarkt en vergrijzing, onder meer:

• NU.nl, “Dit jaar voor het eerst meer ouderen dan jongeren in Nederland” (2025)

• Volkshuisvesting Nederland, cijfers en analyse van de woningbouwopgave en het woningtekort (2025)

• Publieke informatie over Knarrenhofjes en geclusterd wonen voor ouderen

• Uitspraken en analyses van prof. dr. Peter Boelhouwer (TU Delft) over geschikte ouderenhuisvesting en de “drie A’s”

• Onderzoek van Vereniging Eigen Huis naar verhuizingsbereidheid onder senioren (2022)

• Analyses van emeritus hoogleraar Jan Latten over financiële prikkels en doorstroming

• Informatie van Age UK over de ‘bedroom tax’ en de effecten daarvan op huurders met een extra slaapkamer